نگاهی به گذشته زاغ بور

تا سال 1368 در ایران تعداد افرادیکه زاغ بور را می شناختند شاید از تعداد انگشتان دست تجاوز نمیکرد. وقتی عنوان پایان نامه کارشناسی انتخاب می کردم آقای دکتر کیابی استاد محبوب فرهیخته ایران به من پیشنهاد دادند تا روی زاغ بور کار کنم.

آنان که آقای دکتر کیابی را می شناسند می دانند که چقدر مورد احترام دانشجویان است. شخصاً استادی را تا به این حد فروتن و دلسوز برای دانشگاه و دانشجو ندیده ام. لذا بدون هیچگونه پرسش و پاسخی گفتم چشم. عنوان پایان نامه را هم ایشان انتخاب کردند تحت عنوان مقدمه ای بر اکولوژی و بیولوژی زاغ بور در استان یزد. بدین صورت کار من شروع شد. از گرگان به تهران آمدم و به سازمان حفاظت محیط زیست مراجعه کردم. طبقه هفت ساختمان ویلا مربوط به بخش محیط طبیعی بود و تمام کارشناسان حیات وحش در این طبقه بودند. مستقیم سراغ آقای بهروز بهروزی راد رفتم که آن زمان کارشناس بخش پرندگان بودند. به همراه آقای بهروزی رفتیم دانشگاه تهران سراغ آقای دکتر بلوچ و موضوع را با ایشان در میان گذاشتم. ایشان هم آب پاکی روی دستمان ریخت و گفت عنوان سختی را انتخاب کرده ای و بی خیال شو. به قول معروف دست از پا درازتر برگشتیم و بعد از جستجو موفق شدم تا یک مقاله مربوط به صد سال قبل یعنی سال 1911 که توسط فردی به نام شارپ Sharp نوشته شده بود را گیر بیاورم و یک مطلب هم از آقای زارودنی  جانور شناس روسی (Zarudny)* بود که در حقیقت این پرنده توسط ایشان شناسایی و نامگذاری شده است. (Podose pleskie zarudny)

زارودنی در مورد شناسایی گونه های حیات وحش ایران بخصوص پرندگان از سال 1884 تا سال 1904 به مدت 20 سال بیشتر ایران را از شمال تا جنوب و شرق تا غرب پیمود و اثرات فراوان و سودمندی را از خود به یادگار گذاشت.

در این مقالات تنها دستاوردی که داشت زیستگاه پرنده- پراگندگی آن در ایران- تا حدودی رژیم غذایی ولی از لانه گذاری – تعداد تخم و جوجه ها- دوران تفریخ و خلاصه بقیه موارد اثری نبود. دو ایستگاه به فاصله 120 کیلومتر که هر دو زیستگاه زاغ بور بود انتخاب کردم و به روش Importance value  جامعه گیاهی ایستگاهها را مشخص نمودم و بعد از آن مجوز ده قطعه شکار آنرا از سازمان گرفتم و در هر ایستگاه پنج قطعه شکار کردم. پرندگان را بیومتری کردم – محتویات چینه دان و سنگدان را در فرمالین میکس کردم و پرندگان را به صورت آزمایشگاهی تاکسیدرمی و تحویل آزمایشگاه دانشگاه گرگان دادم.

در همین زمان بود که یک مقاله در رابطه با زاغ بور در مجله شماره 40 منابع طبیعی (دانشکده منابع طبیعی کرج) از دکتر بلوچ پیدا کردم که نسبتاً کامل بود.

ظاهراً آقای بلوچ با گروه پرنده شناس فرانسوی به سرپرستی آقای ایچی کوپار همکاری می کردند که حاصل آن تهیه این مقاله بود. آنها در حقیقت چهل پرنده را شکار کرده بودند و کارهای تحقیقاتی از جمله بیومتری را انجام داده بودند. فیله کاری آنان در نصرت آباد زاهدان بود که گویا نسبت به سایر زیستگاهها جمعیت دارای تراکم بیشتری است. آقای جمشید منصوری در کتاب پرنده شناسی عمومی نیز به صورت گذرا چند سطری راجع به این پرنده نوشته اند که بیشتر جنبه گلایه از شکار بیش از حد توسط گروه فرانسوی هاست.

رژیم غذایی پرنده را با کمک آقای مهندس پازوکی و همکارانشان در موسسه بررسی آفات گیاهی و نباتی شناسایی و جدول غذایی را تهیه نمودم. البته تشخیص بقایای غذایی در سنگدان کار مشکلی بود که بدون همکاری آنان برای من میسر نبود که جا دارد از زحماتشان تشکر کنم.

بعد از اتمام کار پایان نامه بر اساس علاقه ام سعی کردم تا لانه- تعداد تخم و جوجه و دوران تفریخ را دنبال کنم و همین پشتکار باعث شد تا در سال  1370 بتوانم با کمک همکاران خوبم در منطقه توران در محل بیابان های کلاته ری لانه ای را بیابم که دارای 5 تخم بود و بعد از آن موفق شدم تا از تخم جوجه و دوران تکامل آن عکس تهیه نمایم. در حقیقت اولین فردی بودم که موفق شده بود تا از تخم و جوجه زاغ بور عکس بگیرد. با تکمیل مقاله، آن را به سندگروس لندن که یک مجله تخصصی بود فرستادم و تقریباً یک سال به طول انجامید تا نسبت به چاپ آن اقدام نمودند.

در سال 137 این مقاله در همایش دیرین شناسی و تنوع زیستی که از طرف سازمان حفاظت محیط زیست و دانشگاه با هنر کرمان برگزار شده بود ارائه گردید که مقاله کامل آن در مجموعه مقالات همایش تنوع زیستی چاپ گردیده است. بعد از آن در منطقه شهر بابک- ریگ سفید – گنبد دلمه- قره تپه هرات و مسیر بیابان های علی آباد چهل گزی – بازرگان – ارچلون – مروست، مشاهدات زیادی داشتم و موفق شدم تا لانه های فعال و متروکه نیز پیدا کنم. بعد از آن زاغ بور به عنوان یک پرنده مطرح مورد توجه کارشناسان داخلی و خارجی قرار گرفت که منجر به چاپ عکس و خصوصیات آن در رسانه ها گردید. به نظر می رسد تحقیقات گسترده تری نیز توسط بعضی از محققین صورت گرفته که هنوز منتشر نشده باشد. یکی از علاقه مندان که در هلند مشغول ادامه تحصیل بودند توسط آقای کیابی به اینجانب معرفی تا پایان نامه ام را مطالعه و در صورت مفید بودن از آن استفاده نمایند.این پرنده که در حقیقت پراکندگی آن خاص مناطق شرق و جنوب شرق ایران است به عنوان یک گونه اندومیک می بایست از توجه بیشتری برخوردار باشد تا علاوه بر شناخت بیشتر آن و حفاظت مطلوب بتوان از آن به عنوان یک جاذبه قوی اکوتوریسم بهره مند شد.

متأسفانه یکی از خصوصیات ناپسند بعضی از پژوهشگران و محققین اینست که دستیابی به دستاوردهای تحقیقاتشان بسیار مشکل بود و یا از مطالب دیگران سوء استفاده نموده و به نام خودشان ثبت می نمایند که این خصوصیات دور از شأن و شخصیت جامعه علمی کشور بوده و می بایست به شدت از آن پرهیز کرد.

نکته قابل ذکر در مقاله آقای بلوچ، مشاهده نوعی زاغ بور بود که فاقد لکه مثلثی شکل زیر گلو بوده و ایشان حدس زده بودند که زاغ بورهای فاقد لکه زیر گلو ممکن است زیرگونه ای ازین گونه باشند. با مشاهده دو قطعه جوجه نابالغ در منطقه توران که عکس آن را مشاهده می کنید فاقد لکه سیاه مثلثی شکل زیر گلو هستند که تنها دلیل آن نابالغ بودن آنهاست.چون جوجه ها بعد از اینکه پر و بالشان تقریباً تکمیل شد فضای لانه برایشان تنگ و به همراه والدین لانه را ترک می کنند و برای مدتی به کمک آنها غذا می خورند تا بتوانند به طور کامل پرواز نمایند و مستقل از والدین به حیات خود ادامه دهند. لذا این شبهه که شاید زیرگونه ای از زاغ بور هستند کاملاً منتفی است.

"در عکس مشاهده می کنید که این دو پرنده نابالغ فاقد لکه مثلثی شکل مشکی زیر گلو هستند."

 

به امید دستاوردهای بهتر و پژوهش های گسترده تر.

با هم مهربان باشیم و جوانان را ترغیب کنیم که خود را باور داشته باشند تا با شناخت بیشتر محیط اطرافمان به راز های پنهان خلقت پی ببریم.

 

/ 17 نظر / 83 بازدید
نمایش نظرات قبلی
علیرضاباهوش

مطالب بسیار شیوا وکامل جنابعالی را خواندم که به جز از دلسوختگان این رشته چنین متونی برنمیتابد.بسی باعث خرسندیست که میتوانم از اندوخته های چندین ساله شما بدین خوبی بهره مند شوم.امیداست به پاس این تلاش زیبا قدر زیباتری نهاده شود.

همنورد

سلام خسته نباشید هر چند فعالان واقعی محیط زیست عجیب خسته و دل سرد اند و نا امید به انتظار فردای بهتر امید وارم شما این جوری نباشید به وبلاگ من هم لطفا سر بزنید و نظر تون را بدهید مرسی . همنورد

محمد گائینی

درووود بر استاد همدانیان بزرگوار امیدوارم سالی همراه باشادابی و تندرستی پیش رو داشته باشید مطلبی در مورد دریاچه هامون نوشتم اگر افتخار بدهید و نظر خود را بفرمایید بسیار ممنون خواهم شد

پیمان

جناب استاد همدانیان سلام واقعیت این است که تلاش ها و اقدامات جنابعالی و دوستداران ومحققان واقعی و محیط بانان عزیز هیچگاه در چشم ها نیست زیرا که بینا نیستند. فرصت طلبی وکوته نظری عینک فولادی است که برچشمانشان دارند. چندد وقتی هست از شما اطلاعی نداشتم اما همیشه به یادتان هستم . سلامت وشاد باشید

ح.اخوان

استاد بزرگوار سلام از بابت متن آموزنده و تاریخچه ای که از تحقیقات خودتون و دیگربزرگان در مورد زاغ بور نوشتین بسیار ممنونم. امیدوارم تا بتونم بیشتر از شما یاد بگیرم. سلامت باشین.

ح.اخوان

استاد بزرگوار سلام از بابت متن آموزنده و تاریخچه ای که از تحقیقات خودتون و دیگربزرگان در مورد زاغ بور نوشتین بسیار ممنونم. امیدوارم تا بتونم بیشتر از شما یاد بگیرم. سلامت باشین.

ح.اخوان

استاد بزرگوار سلام از بابت متن آموزنده و تاریخچه ای که از تحقیقات خودتون و دیگربزرگان در مورد زاغ بور نوشتین بسیار ممنونم. امیدوارم تا بتونم بیشتر از شما یاد بگیرم. سلامت باشین.

ح.اخوان

استاد بزرگوار سلام از بابت متن آموزنده و تاریخچه ای که از تحقیقات خودتون و دیگربزرگان در مورد زاغ بور نوشتین بسیار ممنونم. امیدوارم تا بتونم بیشتر از شما یاد بگیرم. سلامت باشین.

احمد رونقی

با سلام و عرض ادب بسیار جالب و آموزنده بود... ذکر این نکته الزامی است ، بنده موردی از زاغ بور بدون لکه مثلثی را در شرق کشور مشاهده و تصویر برداری نموده ام که جوجه داشت ! (بالغ بود)

ahmad rounaghi

اینهم عکس زاغ بور بالغ بدون لکه مثلثی: http://www.facebook.com/photo.php?fbid=116751161725606&set=a.116750705058985.15774.100001721693758&type=3&theater